Yumurtalıq kistaları (törəmələri): Əlamətləri və müalicəsi

Yumurtaliq kistalari (toremeleri): Elametleri ve mualicesi

Yumurtalıq kistaları (və ya tibbi dildə adneksial törəmələr) qadınların həyatının müxtəlif dövrlərində rast gəlinə bilən, bəzən narahatlıq yaradan, bəzən isə heç bir əlamət vermədən mövcud olan hallardır.

Bu yazı yumurtalıq kistalarının nə olduğu, hansı əlamətlərlə özünü büruzə verdiyi, diaqnostika prosesi və müasir müalicə üsulları haqqında məlumat xarakterlidir. Məqsədimiz, bu mövzuda sizi maarifləndirmək və narahatlıqlarınızı azaltmaqdır.

Yumurtalıq kistaları nədir?

Yumurtalıqlar qadın reproduktiv sisteminin əsas orqanlarından biridir. Onlar hər ay yumurta hüceyrələri istehsal edir və qadın hormonlarını (estrogen və progesteron) ifraz edirlər.

Yumurtalıq kistaları isə yumurtalıqların içində və ya səthində yaranan, adətən maye ilə dolu kisəciklərdir. Bəzi mənbələrdə bu törəmələrə “adneksial törəmələr” də deyilir.

“Adneks” termini uşaqlıq borusu, yumurtalıq və onları uşaqlığa birləşdirən bağlar kimi anatomik strukturları əhatə edir. Yumurtalıqlar neoplastik proseslərə meyilli olduğu üçün adneksial törəmələrin əksəriyyəti məhz yumurtalıqlardan inkişaf edir.

Əksər yumurtalıq kistaları xoşxassəlidir, yəni xərçəng deyil və həyati təhlükə daşımır. Lakin bəzi hallarda kistalar böyüyüb, ağrıya səbəb ola və ya nadir hallarda bədxassəli xarakter daşıya bilər. Buna görə də, yumurtalıq kistalarının diaqnostikası və izlənməsi çox vacibdir.

Yumurtalıq törəmələrinin rastgəlmə tezliyi qadının yaşından və hormonal vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir:

Yaş Qrupu	Rastgəlmə Tezliyi
Premenopauzal dövr	8-35%
Postmenopauzal dövr	3-17%

Bu rəqəmlər göstərir ki, yumurtalıq kistaları olduqca geniş yayılmış bir vəziyyətdir və hər yaşda diqqətdə saxlanılmalıdır.

Yumurtalıq kistalarının əlamətləri və simptomları

Yumurtalıq kistalarının ən böyük xüsusiyyətlərindən biri, bir çox hallarda heç bir əlamət verməməsidir. Bu cür kistalar adətən rutin ginekoloji müayinələr və ya başqa səbəbdən aparılan ultrasəs müayinəsi (USM) zamanı təsadüfən aşkar edilir.

Lakin kistanın ölçüsü, növü və yerləşməsi kimi faktorlardan asılı olaraq, bəzi qadınlarda müxtəlif əlamətlər müşahidə oluna bilər:

Yumurtalıq kistaları bəzi hallarda qarın nahiyəsində ağrı və ya narahatlıq hissi yarada bilər. Bu ağrılar kistanın böyüməsi, yırtılması, burulması (torsion) və ya daxilinə qanaxması nəticəsində meydana çıxa bilər. Ağrı kəskin və ya xroniki (davamlı) xarakter daşıya bilər. Kəskin ağrı adətən təcili tibbi müdaxilə tələb edir.

Kistanın böyüməsi qarın boşluğunda təzyiq yaradaraq şişkinlik və ya dolğunluq hissinə səbəb ola bilər. Böyük kistalar sidik kisəsinə və ya bağırsaqlara təzyiq edərək tez-tez sidiyə getmə, qəbizlik və ya çətin nəcis ifrazı kimi problemlərə yol aça bilər.

Hormonal aktiv kistalar menstruasiya pozğunluqlarına, qeyri-müntəzəm qanaxmalara və ya həddindən artıq qanaxmaya səbəb ola bilər. Kistanın yerləşməsi və ölçüsü cinsi əlaqə zamanı ağrıya (dispareuniya) səbəb ola bilər. Kistanın burulması kimi kəskin hallarda ürəkbulanma və qusma kimi əlamətlər də müşahidə oluna bilər.

Təcili tibbi yardım tələb edən hallar:

Kistanın daxilinə qanaxma, kistanın burulması (torsion) və ya kapsul tamlığının pozulması (partlaması) kimi vəziyyətlər kəskin qarın ağrılarına, ürəkbulanmaya, qusmaya və hətta şoka səbəb ola bilər. Bu hallarda dərhal tibbi yardım almaq həyati əhəmiyyət kəsb edir.

Yumurtalıq kistalarının diaqnostikası

Yumurtalıq kistalarının diaqnostikası kistanın növünü, ölçüsünü, xarakterini (xoşxassəli və ya bədxassəli olma ehtimalını) müəyyən etmək üçün hərtərəfli bir prosesdir.

Həkiminiz aşağıdakı müayinə metodlarından istifadə edə bilər:

Yumurtalıq kistalarının diaqnostikası hərtərəfli bir prosesdir və bir neçə müayinə metodunu əhatə edir. İlk olaraq, həkiminiz tibbi keçmişinizi, menstruasiya dövrünüzü, əlamətlərinizi və ailə anamnezini (tarixçənizi) soruşacaq.

Bu anamnez məlumatları diaqnoz üçün çox vacibdir. Daha sonra ginekoloji müayinə aparılır ki, bu zaman həkim çanaq orqanlarını əllə yoxlayaraq yumurtalıqlarda hər hansı bir böyümə, kütlə və ya həssaslıq olub-olmadığını dəyərləndirir.

Xoşxassəli törəmələr adətən hamar səthli, sistik və hərəkətli olur, bədxassəli törəmələr isə daha çox bərk, nahamar və hərəkətsiz ola bilər.

Diaqnostikada ən əsas və informativ metod ultrasəs müayinəsidir (USM). Bu müayinə həm qarın üzərindən (transabdominal), həm də uşaqlıq yolu vasitəsilə (transvaginal) aparıla bilər. Transvaginal USM çanaq boşluğundakı törəmələri daha dəqiq göstərir.

USM kistanın ölçüsünü, formasını, daxili quruluşunu (maye, bərk hissələr, arakəsmələr), qan dövranını və ətraf toxumalarla əlaqəsini qiymətləndirməyə imkan verir.

Bu məlumatlar kistanın xoşxassəli və ya bədxassəli olma ehtimalını müəyyən etməkdə böyük rol oynayır. Kistadakı qan axınını qiymətləndirməyə kömək edən Dopler USM də bədxassəli törəmələr üçün xarakterik olan yüksək qanlanmanı aşkar edə bilər.

Qan Testləri (Onkomarkerlər) də diaqnostik prosesin vacib hissəsidir. Xüsusilə CA 125 və HE4 onkomarkerləri yoxlanılır. CA 125 yumurtalıq xərçəngi üçün istifadə olunan bir onkomarker olsa da, səviyyəsi endometrioz, iltihabi proseslər və ya hətta menstruasiya zamanı da yüksələ bilər.

Buna görə də, yüksək CA 125 səviyyəsi hər zaman xərçəng demək deyil, lakin əlavə müayinələr üçün bir göstəricidir. HE4 də yumurtalıq xərçənginin diaqnostikasında və izlənməsində istifadə olunur.

CA 125 ilə birlikdə istifadə edildikdə, xüsusilə menopauza dövründə, daha dəqiq nəticələr verə bilər. ROMA indeksi isə CA 125 və HE4 dəyərlərini birləşdirərək yumurtalıq xərçəngi riskini qiymətləndirməyə kömək edən bir hesablamadır.

Ehtiyac olduqda əlavə radioloji müayinələr də təyin edilə bilər. Maqnit Rezonans Tomoqrafiyası (MRT) USM nəticələri qeyri-müəyyən olduqda və ya kistanın daha ətraflı qiymətləndirilməsi lazım gəldikdə istifadə olunur.

MRT yumurtalıq kistasının daxili quruluşu və ətraf orqanlarla əlaqəsi haqqında daha dəqiq məlumat verir. Kompüter Tomoqrafiyası (KT) isə daha çox xərçəng şübhəsi olduqda və ya xəstəliyin yayılma dərəcəsini qiymətləndirmək üçün istifadə edilə bilər.

Yumurtalıq kistalarının növləri

Yumurtalıq kistaları mənşəyinə, tərkibinə və xarakterinə görə müxtəlif növlərə bölünür. Bu təsnifat müalicə planının müəyyən edilməsində vacib rol oynayır:

Yumurtalıq kistaları mənşəyinə, tərkibinə və xarakterinə görə müxtəlif növlərə bölünür. Bu təsnifat müalicə planının müəyyən edilməsində vacib rol oynayır.

Funksional kistalar ən çox rast gəlinən kista növüdür və adətən menstruasiya dövrünün normal bir hissəsi olaraq yaranır. Folikulyar kistalar və sarı cisim kistaları funksional kistalara aiddir. Əksər hallarda heç bir müalicəyə ehtiyac olmadan, bir neçə menstruasiya dövrü ərzində öz-özünə sorulur və yox olur.

Endometrioid kistalar, xalq arasında "şokolad kistaları" olaraq da bilinir, endometrioz xəstəliyi zamanı yaranır. Endometrioz, uşaqlığın daxili qişasına bənzər toxumanın uşaqlıqdan kənarda, xüsusilə yumurtalıqlarda böyüməsidir.

Bu kistaların içərisində köhnə, qatı qan toplanır və rənginə görə "şokolad kistaları" adlandırılır. Ağrıya və sonsuzluğa səbəb ola bilər.

Dermoid kistalar (Yetkin Kistik Teratomalar) anadangəlmə kistalardır və tərkibində tük, diş, piy, sümük və ya digər toxumalar ola bilər. Adətən xoşxassəli olsalar da, böyük ölçülərə çata bilər və burulma riski yüksəkdir, bu halda kəskin ağrıya səbəb ola bilər.

Sistadenomalar yumurtalığın səthindən inkişaf edən xoşxassəli şişlərdir. Seroz sistadenomalar (su tərkibli) və müsinoz sistadenomalar (qatı, selikli tərkibli) olmaqla iki əsas növü var. Böyük ölçülərə çata bilər və qarın boşluğunda təzyiq hissi yarada bilər.

Nadir hallarda yumurtalıq kistaları bədxassəli xarakter daşıya bilər ki, bu da yumurtalıq xərçəngi olaraq adlandırılır. Bu, xüsusilə menopauza dövründə və ya kistanın ultrasəs müayinəsində şübhəli əlamətlər göstərdiyi hallarda daha çox nəzərə alınır. Erkən diaqnoz və müalicə həyati əhəmiyyət kəsb edir.

Yumurtalıq kistalarının müalicəsi

Yumurtalıq kistasının müalicəsi bir çox faktordan asılıdır: kistanın növü, ölçüsü, xəstənin yaşı, əlamətlərin şiddəti, bədxassəli olma riski və xəstənin gələcəkdə hamiləlik planları. Müalicə yanaşmaları aşağıdakı kimi ola bilər:

Müşahidə (Gözləmə Taktikası) - əgər kista kiçikdirsə, funksional kista olduğu düşünülürsə, heç bir əlamət vermirsə və ultrasəs müayinəsində xoşxassəli xarakter daşıdığı görünürsə, həkiminiz sadəcə müəyyən aralıqlarla (məsələn, 3-6 aydan bir) ultrasəs müayinəsi ilə izləməyi məsləhət görə bilər. Bir çox funksional kista öz-özünə sorulur və müalicəyə ehtiyac qalmır.

Dərman Müalicəsi - bəzi hallarda, xüsusilə hormonal mənşəli kistalarda (məsələn, funksional kistaların yaranmasının qarşısını almaq üçün) və ya menstruasiya pozğunluqlarını tənzimləmək məqsədilə hormonal dərmanlar (məsələn, oral kontraseptivlər) təyin oluna bilər. Ağrı kəsiciləri ağrı şikayətlərini azaltmaq üçün istifadə edilə bilər.

Cərrahi Müalicə - kista böyük ölçülərə çatdıqda və ya böyüməyə davam etdikdə, şiddətli ağrı və ya digər əlamətlərə səbəb olduqda, ultrasəs müayinəsində bədxassəli olma şübhəsi yaradan əlamətlər aşkar edildikdə, kistanın burulması, yırtılması və ya daxilinə qanaxma kimi kəskin fəsadlar yarandıqda, həmçinin menopauza dövründə yaranan kistalar, xərçəng riski daha yüksək olduğu üçün adətən cərrahi yolla çıxarılır.

Cərrahi üsullar arasında Laparoskopik Cərrahiyyə (Qapalı Əməliyyat) müasir dövrdə yumurtalıq kistalarının əksəriyyətinin çıxarılması üçün istifadə olunur. Bu, qarın divarında kiçik kəsiklər (0.5-1 sm) açılaraq kamera və xüsusi alətlər vasitəsilə aparılan minimal invaziv əməliyyatdır.

Laparoskopiya xəstənin daha tez sağalmasına, xəstəxanada qalma müddətinin qısalmasına və daha az ağrı hiss etməsinə imkan verir. Kista çox böyük olduqda, bədxassəli olma şübhəsi yüksək olduqda və ya digər fəsadlar (məsələn, geniş yapışıqlıqlar) mövcud olduqda isə Laparotomiya (Açıq Əməliyyat), yəni qarın divarında daha böyük bir kəsik açılaraq aparılan cərrahiyyəyə üstünlük verilə bilər.

Xüsusi hallar və nəzərə alınmalı məqamlar

Gənc Qızlar və Yeniyetmələrdə yumurtalıq kistaları adətən funksional və xoşxassəli olur. Lakin bəzən germ hüceyrəli törəmələr kimi xüsusi növ kistalara da rast gəlinə bilər. Buna görə də, gənc yaşda, xüsusilə 10-20 yaş aralığında aşkar edilən kistaların mütəxəssis tərəfindən izlənməsi vacibdir.

Hamiləlikdə Yumurtalıq Kistalarının əksəriyyəti funksionaldır və hamiləliyin gedişinə təsir etmir. Lakin bəzi hallarda kistanın ölçüsü, növü və ya yaratdığı əlamətlər səbəbindən hamiləlik dövründə cərrahi müdaxiləyə ehtiyac yarana bilər. Bu cür əməliyyatlar adətən hamiləliyin ikinci trimestrində, ən təhlükəsiz dövrdə aparılır.

Menopauza dövründə yaranan yumurtalıq kistalarına daha diqqətlə yanaşılır. Bu yaş qrupunda bədxassəli proseslərin riski nisbətən yüksək olduğu üçün, hətta kiçik kistalar belə ciddi şəkildə izlənilməli və lazım gəldikdə cərrahi yolla çıxarılmalıdır.

Nəticə və tövsiyələr

Yumurtalıq kistaları qadınların sağlamlığında tez-tez rast gəlinən bir vəziyyətdir. Əksər hallarda xoşxassəli olsalar da, onların düzgün diaqnostikası və idarə olunması vacibdir. Unutmayın ki, erkən diaqnoz və vaxtında başlanan müalicə bir çox fəsadın qarşısını ala bilər.

Əsas tövsiyələr:

Əsas tövsiyələr arasında müntəzəm ginekoloji müayinələr yer alır. Hər bir qadın yaşından asılı olmayaraq ildə iki dəfə ginekoloji müayinədən keçməlidir. Bu, kistaların və digər ginekoloji problemlərin erkən aşkar edilməsinə kömək edir.

Həmçinin, qarın nahiyəsində davamlı ağrı, şişkinlik, menstruasiya pozğunluqları və ya digər narahatlıqlar hiss etdiyiniz zaman əlamətlərə diqqət yetirmək və dərhal həkimə müraciət etmək vacibdir.

Diaqnoz qoyulduqda və ya müalicə planı müəyyən edilərkən bütün suallarınızı həkiminizlə məsləhətləşin. Məlumatlı olmaq müalicə prosesində sizə kömək edəcək.

Bu mətn yalnız məlumat məqsədi daşıyır və tibbi məsləhətin əvəzinə keçmir. Hər hansı sağlamlıq problemi üçün mütləq ixtisaslı tibb mütəxəssisinə müraciət edin.