Endometrioz nədir? Əlamətləri, Səbəbləri və Müalicəsi
Hər ay milyonlarla qadın ağrı ilə mübarizə aparır lakin bu ağrının arxasında tez-tez diaqnozu gecikdirilən bir xəstəlik dayanır: endometrioz. Endometrioz nədir sualı həm qadınlar, həm də onların ailələri tərəfindən getdikcə daha çox soruşulur, çünki bu xəstəlik dünyada təxminən 190 milyondan çox qadını yəni reproduktiv yaşda olan hər on qadından birini əhatə edir.
Endometrioz nədir?
Tibbi cəhətdən desək, endometrioz uşaqlığın daxili qişasını əmələ gətirən endometrial hüceyrələrin uşaqlıq boşluğundan kənarda böyüməsi ilə xarakterizə olunan xroniki bir xəstəlikdir. Bu hüceyrələr, adətən uşaqlığa birləşən bağların, yumurtalıqların, uşaqlıq borularının, sidik kisəsi və ya bağırsaqların üzərində endometrioz ocaqları əmələ gətirir.
Menstruasiya dövründə bu toxumalar uşaqlıq boşluğundakı endometrial toxumalara bənzər olaraq qalınlaşır, parçalanır və qanayır. Lakin atipik yerdəki belə proseslər iltihablanma, bitişmə (adeziya) və sistlərin (endometrioma) yaranması ilə nəticələnir.
Endometrioz xəstəliyinin ən arzuolunmaz cəhəti diaqnostikasının çətin və gec təyin olunmasıdır. Orta hesabla bir qadın ilk əlamətlərdən düzgün diaqnoza qədər 7–10 il vaxt itirir. Belə gecikməni azaltmaq üçün endometrioz haqqında informasiyanın yetərli olması qadınlar üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir.
Endometriozun əlamətləri
Hər qadında endometrioz fərqli şəkildə özünü göstərə bilər. Bəzi qadınlarda heç bir əlamət olmur (xüsusilə erkən dövrdə), digərlərində isə həyat keyfiyyətinə ciddi təsir edən simptomlar müşahidə edilir.
Ən geniş yayılmış əlamətlər bunlardır:
Şiddətli ağrılı menstruasiya (dismenoreya): Normal menstruasiya ağrısından fərqli olaraq, endometrioz ağrısı çox vaxt ağrıkəsicilərlə keçmir. Ağrı belə, ayaqlara və ya qarın boşluğuna yayıla bilər.
Cinsi əlaqə zamanı və sonrasında ağrı (disparoniya):
Menstruasiya zamanı bağırsaq və ya sidik problemləri: Bağırsaq ağrısı, ishal, qəbizlik, sidik ifrazında ağrı, xüsusilə menstruasiya dövründə.
Həddindən artıq qanaxma: Menstruasiya zamanı çox güclü qanaxma və ya iki sikl arasında ləkəli qanaxma.
Sonsuzluq (infertillik): Endometriozu olan qadınların təxminən 30-50%-i sonsuzluq müşahidə edilir.
Yorğunluq və ümumi zəiflik: Xüsusilə menstruasiyadan əvvəl və menstruasiya dövründə.
Vacib qeyd: Ağrının şiddəti xəstəliyin mərhələsini həmişə əks etdirmir. Ağır mərhələdə olan endometriozda az ağrı, yüngül mərhələdə isə çox şiddətli ağrı ola bilər.
Endometriozun səbəbləri
Endometriozun dəqiq səbəbi hələ tam aydınlaşdırılmamışdır. Lakin bir neçə nəzəriyyə mövcuddur:
Retroqrad menstruasiya nəzəriyyəsi
Bu ən geniş qəbul edilən nəzəriyyədir. Aybaşı qanının bir hissəsi xaricə axmaq əvəzinə, uşaqlıq borularından qarın boşluğuna keçir. Bu qanda endometrium hüceyrələri olur və onlar orada yerləşib endometrioz ocaqları yarada bilər.
İmmun sistem pozuntusu
Sağlam immun sistem bu hüceyrələri tanıyıb məhv edir. Endometriozda isə immun cavab zəifləyib bu hüceyrələrin yayılmasına mane ola bilmir.
Genetik meyl
Anası, bacısı və ya bibisi endometrioz olan qadınlarda xəstəlik ehtimalı 5–7 dəfə daha yüksəkdir.
Hormon disbalansı
Estrogen hormonu endometriozun inkişafını sürətləndirir. Buna görə xəstəlik reproduktiv yaşda ən aktiv olur, menopauzadan sonra isə adətən azalır.
Əməliyyat yolu ilə yayılma
Qeysəriyyə və ya uşaqlıqda keçirilmiş digər əməliyyatlar zamanı endometrium hüceyrələri cərrahi yaranın ətrafına keçə bilər.
Endometriozun mərhələləri
Endometrioz dörd mərhələyə bölünür (Amerika Reproduktiv Tibb Cəmiyyətinin (ASRM) təsnifatına görə):
|
Mərhələ |
Ad |
Xüsusiyyət |
|
I |
Minimal |
Az sayda, səthi ocaqlar |
|
II |
Yüngül |
Daha çox amma hələ səthi ocaqlar |
|
III |
Orta |
Endometrioma kistləri, yapışmalar |
|
IV |
Ağır |
Böyük kistlər, kəskin yapışmalar, orqanlara yayılma |
Diaqnoz: Endometrioz necə müəyyən edilir?
Endometrioz diaqnozu üçün bir neçə üsul mövcuddur:
Pelvik müayinə: Həkim ağrılı nöqtələri, kistləri və bitişmələri əl ilə hiss edə bilər.
Ultrasəs (USM): Endometrioma kistlərini aşkara çıxara bilər, lakin kiçik yaraları görməyə imkan vermir.
MRT (Maqnit-Rezonans Tomoqrafiya): Daha ətraflı şəkil verir, xüsusilə dərin endometriozda.
Laparoskopiya: Diaqnozun qızıl standartı sayılır. Cərrah kiçik bir kəsiklə qarın boşluğuna optik cihaz salır, yaraları birbaşa görür və biopsiya götürür. Eyni zamanda müalicə aparıla bilər.
Endometriozun müalicəsi
Endometriozun tam sağalması mümkün olmasa da, əlamətlər müvəffəqiyyətlə idarə edilə bilər. Müalicə seçimi qadının yaşına, əlamətlərin şiddətinə, hamiləlik istəyinə və xəstəliyin mərhələsinə görə fərqlənir.
Dərman müalicəsi
Ağrıkəsicilər (NSAİD-lər): İbuprofen və ya naproksen aybaşı ağrısını azaldır.
Hormonal preparatlar: Kombinə edilmiş oral kontraseptivlər, progestinlər, GnRH aqonistləri (məs. leuprolid) estrogen səviyyəsini azaldır və endometriozun inkişafını ləngidir.
Hormonal spirallar (UDV): Xüsusilə progesteron ifraz edən spiral simptomları yüngülləşdirir.
Cərrahi müalicə
Laparoskopik kəsim (eksiziyon): Endometrioz ocaqları cərrahi yolla çıxarılır. Ən effektiv metoddur.
Ablasiya: Lazerlə yaraların məhv edilməsi lakin bu metod eksiziya qədər effektiv deyil.
Histerektomiya: Uşaqlığın çıxarılması. Hamiləlik istəyi olmayan qadınlarda icra edilir.
Alternativ dəstək üsulları
Fizioterapiya və pelvik məşqlər
Psixi sağlamlıq dəstəyi (xroniki ağrı depressiyaya yol aça bilər)
Qida dəyişiklikləri (iltihab əleyhinə qida rejimi)
Akupunktur (bəzi qadınlarda ağrını azaldır)
Tez-tez soruşulan suallar
Endometrioz sonsuzluğa səbəb olurmu?
Endometrioz hamiləliyi çətinləşdirə bilər, lakin bu heç də o demək deyil ki, siz uşaq sahibi ola bilməyəcəksiniz. Endometriozu olan qadınların böyük əksəriyyəti, xüsusilə müalicə ilə hamilə qalır. Xəstəliyin dərəcəsindən asılı olaraq, laparoskopik əməliyyat, süni mayalanma (IVF) və ya digər reproduktiv texnologiyalar müvəffəqiyyətlə tətbiq olunur.
Endometrioz aybaşı ağrılarından necə fərqlənir? Normal ağrı ilə fərqini necə anlayım?
Normal menstruasiya ağrıları adətən 1–2 gün davam edir və ağrıkəsicilərlə keçir, günlük həyat fəaliyyətini davam etdirməyə mane olmur. Endometriozu olan qadınlarda isə ağrı daha güclü, daha uzun sürən olur, ağrıkəsicilərə az cavab verir, gündəlik fəaliyyəti, işi, məktəbi, sosial həyatı ciddi pozur. Əgər menstrual dövrdə ağrılarınız həyat keyfiyyətinizi pozursa, bu normal sayılmır — mütləq həkimə müraciət edin.
Endometrioz yalnız yaşlı qadınlarda olur, yoxsa gənc qızlarda da ola bilər?
Endometrioz hər yaşda baş verə bilər. İlk aybaşıdan (menarxe) etibarən gənc qızlarda da diaqnoz qoyula bilər. Araşdırmalar göstərir ki, xəstəlik çox vaxt yeniyetməlik dövründə başlayır, lakin uzun illər diaqnozsuz qalır. Əgər gənc bir qız hər ay ağır menstruasiya ağrıları ilə məktəbi buraxırsa, bu ciddi əlamət kimi qəbul edilməlidir.
Endometrioz müalicə olunandan sonra yenidən qayıda bilərmi?
Bəli, endometrioz xroniki bir xəstəlikdir və cərrahi müalicədən sonra belə yenidən inkişaf edə bilər. Araşdırmalara görə, əməliyyatdan sonrakı 5 il ərzində qadınların 20–40%-də xəstəlik geri qayıda bilər. Bu səbəbdən uzunmüddətli hormonal müalicə çox vaxt tövsiyə olunur. Müntəzəm həkim nəzarəti, sağlam həyat tərzi və stresi idarə etmək xəstəliyin proqresini ləngidə bilər.
Menopauzadan sonra endometrioz özü-özünə keçirmi?
Menopauzadan sonra estrogen istehsalı azaldığı üçün endometriozun əlamətləri adətən zəifləyir. Lakin menopauzadan sonra da tam yox olmaya bilər, xüsusilə hormon əvəzləmə terapiyası alanlar üçün. Bundan əlavə, menopauza öncəsindəki geniş yayılma (məsələn, qonşu orqanlara) simptomlar üçün risk yarada bilər. Hər halda, menopauzadan sonra əlamətlər davam edirsə, həkimə müraciət edilməsi tövsiyə olunur.
Bu mətn yalnız məlumat məqsədi daşıyır və tibbi məsləhətin əvəzinə keçmir. Hər hansı sağlamlıq problemi üçün mütləq ixtisaslı tibb mütəxəssisinə müraciət edin.